روزی حلال
از آنجايي كه دين مقدس اسلام، دين جامع و كامل است، و رابطة دنيا با آخرت را يك رابطة تنگاتنگ ميبيند، توجه خاصي به مسائل مادي در جهت تداوم و استمرار زندگي دارد، بگونه اي كه اين زندگي مادي را مقدمه براي زندگي آخرت ميداند. به همين جهت شارع مقدس براي همة ابعاد زندگي انسان، از جمله مسأله اي معيشت، برنامه خاصي را ارائه نموده است.كه سامان دادن امور زندگي، بر اساس وحي و تعاليم ارزشمند اسلام، نتيجه اش، تأمين سعادت دنيا و آخرت است.
از ديدگاه اسلام، انسان از لحاظ ماهيت، كانون نياز ها است، چونكه خداوند متعال فياض است، اگر آني فيض او قطع شود، تهي گردند و قالب ها. اما نياز هاي مادي انسان را خداوند در مواد موجود در طبيعت قرارداده است. ولي اين مواد حاضر و آماده ساخته نشده است، بلكه استفاده از آنها نياز به كار و تلاش دارد. اين ضرورتي است كه نظام طبيعت بر دوش آدمي نهاده است. تا بدين وسيله نياز هايش را برطرف و از فقر و تنگدستي، رهايي يابد.
با اين مقدمه به اصل بحث مي رسيم كه در آمد انسان مسلمان با توجه به منابع آن به دو صورت تقسيم ميشود. يكي درآمد حلال، و ديگري درآمد حرام.
الف؛ درآمد حلال
درآمد حلال، عبارت است از وجوهى كه بر اساس شيوههاى مشروع و مجاز به دست آيد، و از راهي كه مورد رضايت الهي است، انسان كسب درآمد نمايد.
اهميت درآمد حلال
توصيه اكيد قرآن كريم و روايات اسلامى به همه رهروان راه حق اين است كه علاوه بر مراقبت بر پاكى و طهارت غذاى جسمانى، در جهت طهارت غذاى روحانى نيزمواظبت نمايند. به عبارت ديگر، مراقبت در جهت پاكى ظاهرى و باطنى غذا حتى در بحرانىترين و سختترين لحظات زندگى فراموش نشود. در قرآن كريم وقتي كه دقت مي كنيم مي بينيم، كه اصحاب كهف، با اينكه بعد از بيدارى قاعدتاً بسيار گرسنه
بودند، ولى باز به كسى كه مأمور خريد غذا مىشود توصيه مىكنند هر غذايى را نخرد، بلكه بنگرد در ميان فروشندگان كدامين نفر غذايش از همه پاكتر است، آن را انتخاب كند. امروز بسيارى از مردم جهان به اهميت اين دستور در يك قسمت پى بردهاند، و سعى دارند غذاى آنها از هر نوع آلودگى ظاهرى به دور باشد، غذاها را در ظرفهاى سرپوشيده و دور از دستهاى آلوده، و گرد و غبار نگهدارى مىكنند، البته اين كار بسيار خوبى است، ولى به اين مقدار نبايد قناعت كرد، بلكه بايد غذاها از آلودگى به حرام، ربا، غش و تقلب و هر گونه آلودگى باطنى نيز پاك باشد.
در روايات اسلامى تاكيد فراوانى روى غذاى حلال و تاثير آن در استجابت دعا و صفاى قلب شده است. در روايتى مىخوانيم كسى خدمت پيامبر آمد عرض كرد؛ «احب ان يستجاب دعائى» دوست دارم دعاى من به اجابت برسد. پيامبر فرمود: «طهر مأكلك و لا تدخل بطنك الحرام»[1] غذاى خود را پاك كن و غذاى حرام در معده خود وارد منما. در روايت ديگري از پيامبر گرامي اسلام، صلي لله عليه وآله وسلم، مي خوانيم كه «العِبادةُ سَبعُونَ جُزءً افضَلُها طَلَبُ الحَلالِ»[2] عبادت هفتاد جز دارد، برترين آنها طلب حلال است. باز آن حضرت مي فرمايد؛ «طَلَبُ الحَلالِ واجبٌ عَلى كُلِّ مُسلِمٍ.»[3] تحصيل و كسب روزى حلال بر هر مسلمانى واجب است. و نيز فرمود:«طُوبى لِمَن اكتَسَبَ مِنَ المُؤمنينَ مالًا مِنْ غَيرِ مَعصِيَةٍ.»[4] خوشا بحال مؤمنانى كه مالى بى معصيت (و شكستن مقررات و تعاليم الهى) به دست آورند. امام صادق عليه السلام، به يكي از يارانش ميفرمايد؛«به هر كس از يارانتان برخورديد، سلام مرا برسانيد و بگوييد: بر شما باد به تقواى الهى و توجه به آنچه توسط آن به ما عند اللَّه و پاداش الهى مىتوان دست يافت. قسم به خدا، ما به شما فرمان نمىدهيم مگر آنچه را به نفس خود امر مىكنيم. بر شما باد به كوشش و جديت، و هر گاه نماز صبح را ادا كرديد و بازگشتيد، صبح زود در پى روزى برويد و در طلب حلال باشيد، همانا خداوند به شما روزى خواهد داد و بر آن ياريتان خواهد فرمود.[5]
همانطور كه اشاره شد در آمد و لقمه حلال آثار فراوانى دارد، كه در روايات آمده است. در اينجا به اشاره برخى از آنها اكتفا مىكنيم؛
آثار غذاي حلال
1- به اجابت رسيدن دعاي انسان
در روايتي از پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه وآله وسلم، آمده است؛«مَن احَبَّ انْ يُستَجابَ دُعائَهُ فَليُطَيَّبْ مَطْعَمهُ وَ مَكْسَبَهُ.»[6] هر كه دوست دارد دعايش مستجاب گردد، بايد غذا و كسب خود را پاك كند.
2- نورانى شدن قلب، قال رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم: «من أكل الحلال اربعين يوماً نور الله قلبه»[7] هركس چهل روز غذاي حلال بخورد خداوند قلب اورا نوراني ميگرداند.
3- عبور از پل صراط به سرعت؛ قال رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم؛ «من أكل من كد يده مر علي الصراط كالبرق الخاطف»[8] كسي كه از دست رنج خودش بخورد مانند برق از پل صراط عبور ميكند.
4- بردن ثواب مجاهد در راه خدا؛ امام موسي بن جعفر عليه السلام، ميفرمايد: «من طلب هذا الرزق من حله ليعود به علي نفسه وعياله كان كالمجاهد في سبيل الله»[9] كسي كه از راه حلال روزي خود را بدست آورد كه خودش و خانواده اش را تأمين نمايد، مانند كسي است كه در راه خدا جهاد ميكند.
5- باز شدن درهاي بهشت به روي او؛ رسول اكرم صلي الله عليه وآله وسلم ميفرمايد: «من أكل من كد يده حلالاً فتح له ابواب الجنة يدخل من أيها شاء»[10] هركس كه از دست رنج خود غذاي حلال تهيه نمايد، در هاي بهشت بر روي او باز ميشود و از هركدام كه به خواهد وارد شود.
6- مشمول رحمت الهي، رسول اكرم صلي الله عليه وآله وسلم، ميفرمايد: «من أكل من كد يده نظر الله اليه بالرحمة، ثم لايعذبه أبداً»[11] كسي كه از دست رنج خود روزي بخورد، خداوند نظر رحمت به او مي افگند، و او را گرفتار عذاب نمي نمايد.
ب. درآمد حرام
در قرآن كريم شيوههاى نامشروع چون «أكل مال به باطل»، «ربا»، «ظلم»، «فساد» و انواع راههاى نادرست درآمد، سخن رفته است و از آنها نهى شده است. انسان مؤمن و معتقد به خداوند متعال بايد اين را بداند كه خداوند روزي دهندة واقعي است و او صاحب قدرت است. «انَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزاقُ ذُو القُوَّة المَتينَ»[12] باز هم قرآن كريم در سورة هود آيه 6، ميفرمايد؛ «وَ ما مِن دابّةٍ فِى الارضِ الَّا عَلَى اللَّهِ رِزقُها»، هيچ جنبندهاى در زمين نيست مگر آنكه رزقش به عهده خدا است. اين عهدهگيرى را كسى بر خدا واجب نكرده است، بلكه خود او رزق هر جنبندهاى را به عهده گرفته است. پس رزق عطيهاى است الهى، بدون اينكه بنده استحقاق ياطلبى از او داشته باشد يا عوض حقى باشد كه بنده بر او دارد. از اين رو هر انسانى كه با حرام روزى مىخورد، سهمى و رزقى از حلال دارد؛ زيرا ساحت مقدس خداوند متعال منزه از آن است كه روزى انسان را حقى ثابت بر عهده خود قرار دهد، آنگاه از مسير حرام او را روزى دهد، و در عين حال او را از خوردن حرام نهى كند و در آخرت او را عقاب نيز بفرمايد.
در روايات اسلامى هم، شيوههاى درآمد حرام و جمع آورى ثروتهاى نامشروع از گناهان كبيره شمرده شده است، و برخى از شيوهها چون كم فروشى، خيانت و ربا همسان بدترين گناهان چون آدم كشى و ... ياد شده است. در روايتي از رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم، آمده است: «الجنة محرمة علي جسد غذي بالحرام»[13] بهشت بر بدني كه از غذاي حرام تغذيه نموده حرام است. اميرالمؤمنين علي عليه السلام، ميفرمايد: «ليس من شيعتي من أكل مال المؤمن حراماً»[14] ازشيعيان من نيست كسي كه مال مؤمني را به حرام بخورد. رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم فرمود: «تَركُ لُقمَةِ الحَرامِ احَبُّ الىَ اللَّهِ مِنْ صَلاةِ الْفَىِ رَكعَةٍ تَطَوُّعاً»[15] نخوردن لقمه حرامى نزد خداوند از دو هزار ركعت نماز مستحبى خواندن بهتر است. در روايتي از امام صادق عليه السلام، آمده است : «رَدُّ دانِقٍ حَرامٍ يَعدلُ عِنْدَ اللَّهِ سَبعينَ حَجَّةً مبرورةً.»[16] رد كردن يك درهم حرام به صاحبش نزد خداوند با هفتاد حج قبول شده برابر است.
تأثير لقمة حرام
شريك بن عبد الله نخعي، از فقهاي معروف قرن دوم هجري، كه به علم و تقوا معروف بود. مهدي بن منصور، خليفه عباسي، علاقه فراوان داشت كه منصب قضا را به او واگذار نمايد، ولي شريك بن عبد الله براي اينكه خود را از دستگاه ظلم دور نگهدارد، زير اين بار نمي رفت، و نيز خليفه علاقه مند بود كه «شريك» را معلم خصوصي فرزندان خود قرار دهد، تا به آنها علم بيا موزد. شريك اين كار را نيز قبول نمي كرد، و به همان زندگي آزاد و فقيرانه اي كه داشت قانع بود. روزي خليفه او را طلبيد و به او گفت؛ امروز بايد يكي از اين سه كار را قبول كني؛ يا عهده دار منصب قضا شوي و يا كار تعليم و تربيت فرزندان مرا قبول كني و يا امروز نهار با ما باشي و بر سر سفرة ما بنشيني. شريك با خود فكري كرد و گفت كه حالا اجبار و اضطرار است، البته از اين سه كار، سومي براي من آسان تر است. خليفه ضمناً به مدير مطبخ دستور داد كه كه امروز لذيذ ترين غذا ها را براي شريك تهيه كن. غذا هاي رنگارنگ از مغز استخوان آميخته به نبات و عسل تهيه كردند و سر سفره آوردند. شريك تا آنوقت همچو غذاي نخورده و نديده بود. و با اشتهاي كامل خورد. مسؤل مطبخ به آهستگي به گوش خليفه گفت؛ بخدا قسم كه ديگر اين مرد روي رستگاري را نخواهد ديد. طولي نكشيد كه ديدند شريك هم عهده دار منصب قضا و هم عهده دار تعليم فرزندان خليفه شد. بدينگونه براي ايشان از بيت المال مقرري نيز معين شد. همين شريك روزي با متصدي پرداخت حقوق حرفش شد، متصدي به شريك گفت؛ توكه گندم به ما نفروخته اي كه اينقدر سماجت ميكني؟ شريك گفت؛ چيزي از گندم بهتر براي شما فروخته ام، من دين خود را فروخته ام.[17]
آثار لقمة حرام
1- قساوت قلب
غذايى كه انسان مىخورد به منزله بذرى است كه در زمين پاشيده مىشود، پس اگر آن غذا پاكيزه و حلال باشد اثرش در قلب ظاهر مىشود كه منشأ خيرات و پيدايش نيكىها خواهد بود و اگر آن خوراك پليد و حرام باشد قلب را كدر و تيره نموده، كه در اثر قساوت و ظلمت، اميد خيرى به آن نخواهد بود، لذا صاحب چنين قلبى از تسليم شدن در برابر حق خوددارى مىكند و پند و اندرز در او اثر نمىكند و سختترين مناظر رقت بار او را متأثر نمىكند، امام حسين (ع) در روز عاشورا به لشكريان عمر سعد ضمن خطبهاش فرمود:«فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُكُمْ مِنَ الحَرامِ و طُبِعَ عَلى قُلُوبِكُم وَيلَكُمْ الا تَنصِفُون الا تَسمَعُونَ.»[18] شكمهايتان از حرام پر شده و بر دلهايتان مهر خورده، ديگر حق را نمىپذيريد، واى بر شما، آيا انصاف نمىدهيد، آيا گوش فرا نمىدهيد؟
2- حرام خوري باعث تضييع و عدم قبولي اعمال
حرام خورى باعث تضييع و عدم قبولى اعمال مي شود، رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم، ميفرمايد: «من أكل حراما لم يقبل الله منه صرفا و لاعدلا»[19] هركس حرامي بخورد هيچ عملي از او پذيرفته نميشود نه واجب و نه مستحب.
3- مشمول لعنت فرشتگان
انسان حرام خوار را فرشتگان لعنت ميكند. در روايتي از رسول خدا صلي الله عليه وآله وسلم، آمده است: «اذا وقعت اللقمة من الحرام في جوف العبد لعنه كل ملك في السموات والارض»[20] هرگاه لقمة حرام در شكم انسان قرار بگيرد همة ملائك آسمان و زمين او را لعنت ميكند. غالباً كسانى كه از مال حرام پرهيز نمىكنند خيال مىكنند كه اگر از اين مال حرام صرفنظر كنند امر معاش آنها لنگ مىشود و خود را سخت محتاج و گرفتار مىبينند، در حالى كه اين خيالى است نفسانى و وسوسهاى است شيطانى، و خلاف صريح وعدههاى خداوند در قرآن كريم و روايات فراوانى است كه از معصومين عليهم السلام، رسيده است؛ چرا كه خداوند رزق هر مخلوقى را از طريق حلال ضمانت كرده است. پس اگر عجله نكند و صبر و قناعت را پيشه سازد، رزق مقدرش قطعاً به او خواهد رسيد.
بلى گاه مىشود انسان به سؤ اختيار خود از طريق حرام امرار معاش مىكند و خودش را از رزق حلالى كه خداوند مقدرش فرموده، محروم مىسازد. پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله وسلم، در اين زمينه در حجة الوداع فرمود: بدانيد كه جبرئيل به قلب من الهام كرد كه هيچ كس نمىميرد مگر وقتى كه تمام رزق مقدرش به او رسيده باشد، پس از خدا بترسيد و در طلب روزى حريص نباشيد و طول كشيدن رزق حلالتان، شما را وا ندارد كه عجله كنيد و رزق خود را از راه حرام بخواهيد. جز اين نيست كه خداوند رزق حلال را بين مخلوقاتش تقسيم نموده و حرام را قسمت نكرده است. پس كسى كه از خدا بترسد و صبر كند رزق حلالش كه مقدر است به او خواهد رسيد و كسى كه پرده عفت خود را پاره كند و شتاب كرده آن را از طريق حرام كسب كند، از رزق حلال مقدرش محروم گرديده و به آنچه كسب كرده در قيامت مواخذه خواهد شد.[21]
[1] . حر عاملي، وسائل الشيعه، ج4، باب 67، حديث4.
[2] . همان، ج12، ص11، باب4، حديث6.
[3] . علائ الدين هندي، كنز العمال، ج4، ص 2، ح11.
[4] . الحياة، ج3، ص60.
[5] . شيخ حر عاملي، وسائل الشيعه، ج12، ص 12، حديث8.
[6] . عدة الداعي، ص 128.
[7] . سفينة البحار، ج1، ص312، ماده حلل
[8] . مستدرك الوسائل، ج12، ص 23، باب8، حديث 14629.
[9] . بحار الانوار، ج93، ص 61، حديث20.
[10] .مستدرك الوسائل، ج13، ص 24، حديث14130.
[11] . همان، باب 8، حديث14631.
[12] . سورة ذاريات، آيه 58.
[13] . ديلمي، ارشاد القلوب الي الصواب، ج1، ص 69.
[14] . همان.
[15] . احمد بن فهد حلي، عدة الداعي، ص128.
[16] .همان
[17] .مجموعه آثار شهيد مطهري، ج18، (داستان راستان)، ص255. به نقل از مروج الذهب مسعودي، ج2، حالات مهدي عباسي.
[18] . بحار الانوار، ج45، ص 8. شيخ عباس قمي، نفس المهموم، ص221.
[19] . احمد بن فهد حلي، عدة الداعي، ص 140.
[20] . سفينة البحار، ج1، ص 244.
[21] . احمد بن فهد حلي، عدة الداعي، ص73.
